БИДНИЙ ТУХАЙ: Эрдэмтэд “Хүйс толгой”-н гэрэлт хөшөөний бичээсийг тайлж уншчээ

Түгээх    
2018-09-26 07:44:35 - Боловсрол

-МОНГОЛ ХЭЛ, БИЧИГ МЭ V-VII ЗУУНЫ ҮЕД Ч БАЙЖЭЭ-

Монголын нутгаас олдсон чулуун дээрх энэхүү захидлыг "Хүйс Толгойн бичээс", "Хүйс толгойн захидал" хэмээн нэрлэж иржээ. Өнөөдрийг хүртэл түүнийг хэн ч тайлж уншиж чадаагүй байв. Эрдэмтэд энэхүү захидлыг МЭ V-VII зууны үеийнх болохыг тогтоосон талаар “AsiaRussia” цахим хуудаст мэдээлжээ.

Хэдийгээр өгүүлбэрүүд нь брахми бичигтэй адилхан боловч ямар хэлээр бичигдсэнийг үнэн зөвөөр хэн ч тайлж чадаагүй байсан аж. Гэвч А.Вовин, Д. Мауэн, Э.Ла Вейссер, М.Лемас нарын эрдэмтэд түүнийг тайлбарлаж, энэ номыг орчин үеийн монгол хэлтэй маш төстэй протo-монгол хэл дээр бичсэн болохыг тогтоожээ.

Энэ захидалд Бурханы шашны сургаалийн мэргэн ухааны тухай өгүүлдэг байна. Энэхүү захидлыг 1975 онд Монголын эрдэмтэн, антропологич, археологич Д.Наваан Булган аймгийн нутаг дэвсгэрээс олж илрүүлжээ.

Өмнө нь Монголын уран бичлэгийн калиграфийн монгол бичгээр бичиж үлдээсэн хамгийн эртний дурсгалын нэг нь “Чингисийн чулууны бичиг” хэмээн алдаршсан, эдүгээ Санкт-Петербургийн Эрмитажид хадгалагдаж буй гэрэлт хөшөө чулууны бичээс байв. Судлаачид энэхүү гэрэлт хөшөөг 1224 он, эсхүл 1225 оны үед босгосон гэж үздэг. “Чингисийн чулууны бичээс”-ээс хойш монгол бичиг 6-8 дугаар зууны үед байсан гэсэн хамгийн сүүлийн нээлт нэмэгджээ.

Монголчууд Хорезм улсыг байлдан дагуулсан аян дайнаас буцах замдаа Эрчис мөрний эрэгт зусаж, Их Монгол улсын ноёдын хуралдай хуралдуулан өргөн дэлгэр хурим найр хийжээ. Хуралдайн үеэр Есүнгэ /1190-1270/ мэргэн 335 алд газарт бай харван оносон байна. Түүний энэхүү хосгүй мэргэн харвасан алдрыг дуурсган хөшөө дурсгал босгосон нь хожмоо “Чингисийн чулууны бичиг” хэмээн алдаршчээ.

Брахми нь цагаан толгойн үсгэн үг бөгөөд баруун талаас бичигддэг, Энэтхэг, Төвд, Индо-Хятадын хамгийн сүүлийн үеийн бичгийн загвар аж. XVIII зууны төгсгөлд, брахми бичгийг тодорхойлоход хэд хэдэн хэл судлаачид, тэдний дотор Энэтхэгийн зоос цуглуулагч Жэймс Праймсел хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Монголын археологичид “Хүйс Толгой”-н гэрэлт хөшөө нь хамгийн эртний монгол хэл дээрх бичээс бөгөөд Монголын нууц товчоо(VII зуун) Чингисийн чулууны бичиг”-ээс 600 жилийн өмнөх монгол хэлний баримт” хэмээн үздэг. 

Өнгөрсөн 2017 онд “Хүйс толгой”-н гэрэлт хөшөөний бичээсийг А.Вовин брахми бичгээр анх тайлж уншсан тухай мэдээлэл цацагдаж байв. Тус бичээс нь төр ёс, бурханы шашны агуулгатай бөгөөд түүнд Жужаны Анахуай хаан, Баруун Түрэгийн Нили хааны нэр дурдагдсан байгаа аж.

Д.ТУЯА



Энэ МЭДЭЭ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай САЙТ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдэлүүд
Нийт 13

Zochin (103.194.176.117)
2018-10-01 22:15:07
yu gej tailsnaa bichihguidee

Zzz (66.181.191.90)
2018-09-27 08:38:51
Тайлж уншсан юм бол яг юу бичсэн байсныг нь оруулаач. Гадаад хэл дээр юм тавьчаад тайллаа гээд байхын

munhgg (43.242.243.171)
2018-09-26 13:42:03
oamagt oilgomjgui burxeg medee. tend uo gej baigaag xeleechdee

Зочин (202.179.31.77)
2018-09-26 13:28:57
Гол нь 335 алд гэж хэдэн метр вэ? 100 гаруй юу?

Зочин (202.179.31.77)
2018-09-26 13:27:14
Гоё юм. Бурхны шашин байлгүй яах вэ. Тэр үеийн сүм хийд өндөр цамхаг шиг юман дээр бүр, модон байшин нь байдаг. Манайд олдсон тэр түрэгийн нэг хүний оршуулганы ханан дээр зураг байдаг. Мөн би тийм зургийг Уигур хавьцааны түүхэн зурган дээрээс харж байсан. Яг тийм стилийн байшин.

Ankhbayar (66.181.177.31)
2018-09-26 11:26:01
Orsod Chingisiin chuluunii bichees yu hiij baigaa yum be Eh orondoo avchirah tal deer ajillah heregtei

Зочин (202.9.42.97)
2018-09-26 10:35:43
юу яасан түрэг эсвэл зүрчид-манж нарын эрлийз хурлийз вэ буруу хойшоо би лав номыг хойноос нь урагшаа унших гээд байдаг зуршилтай ийм учиртай байж kk

baagii (43.242.242.6)
2018-09-26 10:05:42
teneg

aaa (103.57.92.20)
2018-09-26 09:55:17
burhanii shashin ter ued baisan baihnee

Зочин (122.201.23.28)
2018-09-26 09:26:53
tegexleer bid chin shuud Hunnu nariin udam ugsaa gedeg ni ulam batlagdav bololtoi.Tureguud turk garaltai noxduud manuusiig tureg esvel zurchid-manj nariin erliiz xurliiz gej uzdeg uzel ongorov bololtoi.....

Bold (209.6.151.155)
2018-09-26 08:53:54
Wikipedia deer baina bilee.

Зочин (59.153.112.13)
2018-09-26 08:52:08
Mergen harvajee geed hushuu Uur yu ch bish

цэцэг (103.57.95.132)
2018-09-26 08:30:39
хамагын чухал нь юу гэж тайлаж уншсан байна вэ хаан-аас олж уншиж болох вэ зэрэг мэдээг хамт оруулсан бол бүрэн мэдээ болох байж .

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Medee.MN хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.

Таны нэр:


Таны сэтгэгдэл:


Шинэ мэдээ
2018-12-15 17:35:22 - Эдийн засаг
КАПИТАЛ БАНК: Мэдэгдэл
2018-12-15 15:07:04 - Гадаад
NBA-ын талбайд морин хуурын аялгуу эгшиглэлээ
2018-12-15 14:37:40 - Хууль
АТГ-ийнхан “Капитал” банкийг шалгаж байна
2018-12-15 14:02:35 - Эрүүл мэнд
Хүүхдийн кабинет уртасгасан цагаар ажиллаж, утсаар зөвлөгөө өгч байна
2018-12-15 13:43:37 - Хууль
Автобусны хөдөлгүүрийн хэсэг шатаж байсныг унтраажээ
2018-12-15 13:06:49 - Хууль
Т.Мягмардорж: Эхнэр бид хоёрыг “алуурчин” гэж гүтгэсэнд үнэхээр их гомдож байна
2018-12-15 12:26:50 - Эдийн засаг
Мах, хүнсний ногоо, өндөгний үнэ өсчээ
2018-12-15 10:51:25 - Байгаль Орчин
Улаанбаатарт 10 градус хүйтэн байна
2018-12-15 10:02:24 - Хууль
Б.Цэрэнбадам: Миний охиныг хулгайлсан эмэгтэйн гэрт байсан хар хүүхэлдэйнээс их айсан гэсэн
2018-12-15 09:43:47 - Технологи
Гуравдугаар курсын оюутнууд оффисын ажилтнуудад зориулан дулаан хадгалах нано утаслаг бүхий нимгэн хөнжил бүтээлээ
2018-12-15 09:43:43 - Улс төр
ТОЙМ: М.Энхболд огцрохгүйн төлөө гүрийдгээрээ гүрийж, Л.Оюун-Эрдэнэ нарын эсэргүүцэл үргэлжиллээ
2018-12-15 09:43:40 - Технологи
2018 оны ОНЦЛОХ технологийн дэвшлүүд
2018-12-15 09:42:10 - Энтертайнмент
Өнөөдөр могой өдөр
2018-12-14 20:13:54 - Эрүүл мэнд
ЭМЯ: Томуу томуу төст өвчний үед авах арга хэмжээний бэлэн байдлыг бүрэн ханган ажиллаж байна
2018-12-14 17:47:27 - Спорт
Өсвөрийн бөхчүүд Якутаас таван медаль хүртжээ
2018-12-14 17:44:16 - Нийслэл
Автобусны хөдөлгүүр шатаж байсныг унтраажээ
2018-12-14 16:55:37 - Нийслэл
Гол нэрийн барааны үнэ 2.9 хувиар өссөн байна
2018-12-14 16:49:08 - Улс төр
АНУ-ын Төрийн департментын тусгай элчийг хүлээн авч уулзлаа
2018-12-14 16:29:08 - Нийслэл
Энэ жил төв талбайн сүлд модны гэрэл асаах ёслолыг хийхгүй гэв
2018-12-14 16:23:40 - Эдийн засаг
Төв банк бодлогын хүүг 11 хувьд хэвээр хадгалах шийдвэр гаргалаа
2018-12-14 15:46:20 - Байгаль Орчин
Амралтын өдрүүдэд цаг агаар тогтуун байна
2018-12-14 15:43:24 - Нийслэл
Төрийн албаны ээлжит шалгалт энэ сарын 17-нд эхэлнэ
2018-12-14 15:42:03 - Эрүүл мэнд
Томуу, томуу төст өвчин дунджаас 0.1 хувиар их байна
2018-12-14 15:20:47 - Энтертайнмент
Найруулагч Н.Наранбаатар МУ-ын соёлын элчээр томилогдлоо
2018-12-14 15:01:40 - Эрүүл мэнд
ГССҮТ: Зөөлөн эд гэмтсэн, яс хугарсан бол бариачид биш мэргэжлийн эмчид хандана уу
2018-12-14 14:53:59 - Улс төр
Шинзо Абэ: Монгол улстай энх тайван, тогтвортой байдлыг хангахад хамтран ажиллахын төлөө байна
2018-12-14 14:51:42 - Нийслэл
“Цэргийн наадам” олон улсын тэмцээнийг зохион байгуулна
2018-12-14 13:48:10 - Улс төр
Л.Энх-Амгалан: Чуулганы хуралдаан ирц бүрдээгүй шалтгаанаар дөрөв дэх удаагаа хойшиллоо
2018-12-14 13:46:03 - Гадаад
Мөнгө тээвэрлэж явсан автомашин эвдэрч, их хэмжээний мөнгө цацагджээ
2018-12-14 13:43:34 - Улс төр
Залуу гишүүдийг турхирхаа боль гэв
2018-12-14 13:40:02 - Нийслэл
“Зайсан Хилл”-д шинэ жилээ тэмдэглэсэн нэг байгууллагын 20 гаруй хүн хордлого авчээ
2018-12-14 13:17:59 - Боловсрол
Монголын залуу багш нар Төрийн ордонд чуулж “Оюуны элч”-ээ тодрууллаа
2018-12-14 13:09:00 - Хууль
Таксины жолоочийг хүзүүнд нь хутгалаад хэргийн газраас зугтжээ
2018-12-14 12:41:05 - Улс төр
УБТЗ-ын ерөнхий хорооны хурал эхлээгүй байна
2018-12-14 12:34:07 - Гадаад
Цахим худалдааны мэргэжлээр 81 настай иргэн бакалаврын зэрэг хамгаалжээ
2018-12-14 12:22:47 - Спорт
ХӨЛБӨМБӨГ: Охид Сингапурын багийг хожив
2018-12-14 12:10:57 - Энтертайнмент
Охидын К-РОР хамтлаг Монголд клипээ хийжээ
2018-12-14 12:01:27 - Хууль
"Шангри-Ла" зочид буудалд амиа алдсан АНУ-ын иргэний хэргийн газарт ТЕГ-ынхан очиж, шалгаж эхлэв
2018-12-14 11:49:11 - Орон нутаг
Сумаас дэлхийд гарах мөрөөдөл
2018-12-14 11:45:36 - Нийслэл
Улаанбаатар хотын агаарын бохирдолд анхаарлаа хандуулахыг иргэд НҮБ-аас хүсч эхэллээ
Их уншсан
Их сэтгэгдэлтэй
2018-12-13 07:42:01 - Хууль
АУДИО БИЧЛЭГ: БНЭУ-дэх Элчин Сайд Г.Ганболд тусламж хүссэн монгол эмэгтэйн биед халдсан баримт үлджээ
2018-12-15 13:06:49 - Хууль
Т.Мягмардорж: Эхнэр бид хоёрыг “алуурчин” гэж гүтгэсэнд үнэхээр их гомдож байна
2018-12-13 16:40:51 - Хууль
ШҮҮХ ХУРАЛ: Хүүхэд хулгайлсан эмэгтэйд гурван жилийн ял оноолоо
2018-12-14 10:21:53 - Улс төр
УИХ-ын даргыг өнөөдөр өрөөнөөс нь чирч гаргана
2018-12-15 10:02:24 - Хууль
Б.Цэрэнбадам: Миний охиныг хулгайлсан эмэгтэйн гэрт байсан хар хүүхэлдэйнээс их айсан гэсэн
2018-12-13 13:01:20 - Хууль
"Шангри-Ла" зочид буудлын өрөөнд АНУ-ын иргэн боомилж нас барсан байдалтай олджээ
2018-12-14 08:10:54 - Боловсрол
Захирал ангийн багшийг маань “25-ХАН БИЛЕТ зарчихаж чадахгүй арчаагүй” гэж загнасан
2018-12-13 13:21:45 - Технологи
УИХ-ын дарга маргаашийн дотор огцрохгүй бол өрөөнөөс нь чирч гаргана гэв
2018-12-14 13:46:03 - Гадаад
Мөнгө тээвэрлэж явсан автомашин эвдэрч, их хэмжээний мөнгө цацагджээ
2018-12-14 12:01:27 - Хууль
"Шангри-Ла" зочид буудалд амиа алдсан АНУ-ын иргэний хэргийн газарт ТЕГ-ынхан очиж, шалгаж эхлэв