БИДНИЙ ТУХАЙ: Эрдэмтэд “Хүйс толгой”-н гэрэлт хөшөөний бичээсийг тайлж уншчээ

Түгээх    
2018-09-26 07:44:35 - Боловсрол

-МОНГОЛ ХЭЛ, БИЧИГ МЭ V-VII ЗУУНЫ ҮЕД Ч БАЙЖЭЭ-

Монголын нутгаас олдсон чулуун дээрх энэхүү захидлыг "Хүйс Толгойн бичээс", "Хүйс толгойн захидал" хэмээн нэрлэж иржээ. Өнөөдрийг хүртэл түүнийг хэн ч тайлж уншиж чадаагүй байв. Эрдэмтэд энэхүү захидлыг МЭ V-VII зууны үеийнх болохыг тогтоосон талаар “AsiaRussia” цахим хуудаст мэдээлжээ.

Хэдийгээр өгүүлбэрүүд нь брахми бичигтэй адилхан боловч ямар хэлээр бичигдсэнийг үнэн зөвөөр хэн ч тайлж чадаагүй байсан аж. Гэвч А.Вовин, Д. Мауэн, Э.Ла Вейссер, М.Лемас нарын эрдэмтэд түүнийг тайлбарлаж, энэ номыг орчин үеийн монгол хэлтэй маш төстэй протo-монгол хэл дээр бичсэн болохыг тогтоожээ.

Энэ захидалд Бурханы шашны сургаалийн мэргэн ухааны тухай өгүүлдэг байна. Энэхүү захидлыг 1975 онд Монголын эрдэмтэн, антропологич, археологич Д.Наваан Булган аймгийн нутаг дэвсгэрээс олж илрүүлжээ.

Өмнө нь Монголын уран бичлэгийн калиграфийн монгол бичгээр бичиж үлдээсэн хамгийн эртний дурсгалын нэг нь “Чингисийн чулууны бичиг” хэмээн алдаршсан, эдүгээ Санкт-Петербургийн Эрмитажид хадгалагдаж буй гэрэлт хөшөө чулууны бичээс байв. Судлаачид энэхүү гэрэлт хөшөөг 1224 он, эсхүл 1225 оны үед босгосон гэж үздэг. “Чингисийн чулууны бичээс”-ээс хойш монгол бичиг 6-8 дугаар зууны үед байсан гэсэн хамгийн сүүлийн нээлт нэмэгджээ.

Монголчууд Хорезм улсыг байлдан дагуулсан аян дайнаас буцах замдаа Эрчис мөрний эрэгт зусаж, Их Монгол улсын ноёдын хуралдай хуралдуулан өргөн дэлгэр хурим найр хийжээ. Хуралдайн үеэр Есүнгэ /1190-1270/ мэргэн 335 алд газарт бай харван оносон байна. Түүний энэхүү хосгүй мэргэн харвасан алдрыг дуурсган хөшөө дурсгал босгосон нь хожмоо “Чингисийн чулууны бичиг” хэмээн алдаршчээ.

Брахми нь цагаан толгойн үсгэн үг бөгөөд баруун талаас бичигддэг, Энэтхэг, Төвд, Индо-Хятадын хамгийн сүүлийн үеийн бичгийн загвар аж. XVIII зууны төгсгөлд, брахми бичгийг тодорхойлоход хэд хэдэн хэл судлаачид, тэдний дотор Энэтхэгийн зоос цуглуулагч Жэймс Праймсел хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Монголын археологичид “Хүйс Толгой”-н гэрэлт хөшөө нь хамгийн эртний монгол хэл дээрх бичээс бөгөөд Монголын нууц товчоо(VII зуун) Чингисийн чулууны бичиг”-ээс 600 жилийн өмнөх монгол хэлний баримт” хэмээн үздэг. 

Өнгөрсөн 2017 онд “Хүйс толгой”-н гэрэлт хөшөөний бичээсийг А.Вовин брахми бичгээр анх тайлж уншсан тухай мэдээлэл цацагдаж байв. Тус бичээс нь төр ёс, бурханы шашны агуулгатай бөгөөд түүнд Жужаны Анахуай хаан, Баруун Түрэгийн Нили хааны нэр дурдагдсан байгаа аж.

Д.ТУЯА



Энэ МЭДЭЭ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай САЙТ танд таалагдаж байвал Like хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдэлүүд
Нийт 13

Zochin (103.194.176.117)
2018-10-01 22:15:07
yu gej tailsnaa bichihguidee

Zzz (66.181.191.90)
2018-09-27 08:38:51
Тайлж уншсан юм бол яг юу бичсэн байсныг нь оруулаач. Гадаад хэл дээр юм тавьчаад тайллаа гээд байхын

munhgg (43.242.243.171)
2018-09-26 13:42:03
oamagt oilgomjgui burxeg medee. tend uo gej baigaag xeleechdee

Зочин (202.179.31.77)
2018-09-26 13:28:57
Гол нь 335 алд гэж хэдэн метр вэ? 100 гаруй юу?

Зочин (202.179.31.77)
2018-09-26 13:27:14
Гоё юм. Бурхны шашин байлгүй яах вэ. Тэр үеийн сүм хийд өндөр цамхаг шиг юман дээр бүр, модон байшин нь байдаг. Манайд олдсон тэр түрэгийн нэг хүний оршуулганы ханан дээр зураг байдаг. Мөн би тийм зургийг Уигур хавьцааны түүхэн зурган дээрээс харж байсан. Яг тийм стилийн байшин.

Ankhbayar (66.181.177.31)
2018-09-26 11:26:01
Orsod Chingisiin chuluunii bichees yu hiij baigaa yum be Eh orondoo avchirah tal deer ajillah heregtei

Зочин (202.9.42.97)
2018-09-26 10:35:43
юу яасан түрэг эсвэл зүрчид-манж нарын эрлийз хурлийз вэ буруу хойшоо би лав номыг хойноос нь урагшаа унших гээд байдаг зуршилтай ийм учиртай байж kk

baagii (43.242.242.6)
2018-09-26 10:05:42
teneg

aaa (103.57.92.20)
2018-09-26 09:55:17
burhanii shashin ter ued baisan baihnee

Зочин (122.201.23.28)
2018-09-26 09:26:53
tegexleer bid chin shuud Hunnu nariin udam ugsaa gedeg ni ulam batlagdav bololtoi.Tureguud turk garaltai noxduud manuusiig tureg esvel zurchid-manj nariin erliiz xurliiz gej uzdeg uzel ongorov bololtoi.....

Bold (209.6.151.155)
2018-09-26 08:53:54
Wikipedia deer baina bilee.

Зочин (59.153.112.13)
2018-09-26 08:52:08
Mergen harvajee geed hushuu Uur yu ch bish

цэцэг (103.57.95.132)
2018-09-26 08:30:39
хамагын чухал нь юу гэж тайлаж уншсан байна вэ хаан-аас олж уншиж болох вэ зэрэг мэдээг хамт оруулсан бол бүрэн мэдээ болох байж .

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд Medee.MN хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.

Таны нэр:


Таны сэтгэгдэл:


Шинэ мэдээ
2018-10-17 07:52:03 - Энтертайнмент
Өнөөдөр морь өдөр
2018-10-16 18:41:40 - Улс төр
Н.Цэрэнбат: Агаарын бохирдол буурахгүй бол би хариуцлага хүлээе
2018-10-16 17:58:36 - Улс төр
Н.Баяртсайхан: Валютын ханшийн хэлбэлзэл нь төлбөрийн тэнцэлтэй холбоотой
2018-10-16 17:29:17 - Шар
Хабиб Нурмагомедов Конорын даагаа нэхэх саналаас татгалзжээ
2018-10-16 17:04:59 - Гадаад
"Талибан" хөдөлгөөнийхөн АНУ-ын төлөөлөгчидтэй Катарт уулзсанаа баталгаажуулав
2018-10-16 16:49:24 - Байгаль Орчин
Улсын хэмжээнд ургац хураалт 73 хувьтай байна
2018-10-16 16:37:12 - Энтертайнмент
“Монгол туургатан” театрын шинэ барилга үүд хаалгаа нээлээ
2018-10-16 16:35:39 - Шар
Төрийн дууллынхаа мөрүүдийг дуулсан хятад бүсгүйг шоронд хорьжээ
2018-10-16 16:24:10 - Хууль
Иргэдэд Хууль зүйн анхан шатны зөвлөгөө, мэдээллийг утсаар өгч эхэллээ
2018-10-16 16:21:51 - Хууль
Хэрэгт холбогдогчийг эрүүлжүүлэх явцад нас баржээ
2018-10-16 16:09:33 - Нийслэл
“Өргөө” амаржих газрын урд талын авто зам дагуух явган хүний замыг чөлөөлж байна
2018-10-16 16:03:32 - Спорт
Ази тивийн гурван удаагийн аварга Г.Угалзцэцэгт хүндэтгэл үзүүллээ
2018-10-16 15:48:02 - Энтертайнмент
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Николой Рерихийн нэрэмжит олон улсын шагнал хүртэв
2018-10-16 15:45:41 - Улс төр
АЭХ-ны бүх шатны тэргүүнийг сонгох сонгууль үргэлжилж байна
2018-10-16 15:16:30 - Спорт
М.Бундмаагийн нэрэмжит тэмцээний аваргууд тодорлоо
2018-10-16 15:13:49 - Гадаад
Саудын Арабын эрх баригчид сэтгүүлч Жамаль Хашоггиг мэдүүлэг өгч байхдаа амиа алдсаныг хүлээн зөвшөөрч магадгүй
2018-10-16 15:12:27 - Нийслэл
МОН-30 цахилгаан автобус гэрлийн гялбаа үүсгэхгүй
2018-10-16 15:04:31 - Эдийн засаг
“Global Finance” сэтгүүл Хас банкийг Монгол Улсын Шилдэг банкаар дахин өргөмжиллөө
2018-10-16 14:12:41 - Улс төр
Стратегийн орд ашигладаг компаниудын дансыг Монголбанкинд байршуулах хуулийн төслийг дэмжлээ
2018-10-16 13:27:21 - Хууль
ВИДЕО: Гэмт этгээдүүдэд дайруулсан цагдаагийн алба хаагч нас баржээ
2018-10-16 13:23:38 - Энтертайнмент
Л.Лхамянжин: Бид Японоос мэдлэгээс гадна бизнес импортлох зорилготой
2018-10-16 13:19:53 - Улс төр
ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТАМГЫН ГАЗАР: МҮОНТ мэргэжлийн ноцтой алдаа гаргалаа
2018-10-16 13:09:16 - Нийслэл
ФОТО: Амталгаат худалдаа зохион байгуулагдаж байна
2018-10-16 13:07:43 - Хууль
"Ханару" сүлжээ дэлгүүрийн үйл ажиллагааг зогсоож, битүүмжилжээ
2018-10-16 12:57:59 - Орон нутаг
БНХАУ-д үржлийн бус бог мал экспортлоно
2018-10-16 12:52:08 - Хууль
АТГ-т 336 хэрэг шалгагдаж байна
2018-10-16 12:46:44 - Нийслэл
ФОТО: “Туушин” зочид буудлын өмнөх шатыг албадан буулгалаа
2018-10-16 12:36:32 - Спорт
Чөлөөтийн эрэгтэй тамирчид ДАШТ-д оролцохоор эх орноосоо мордлоо
2018-10-16 12:24:38 - Боловсрол
ШУТИС-ийн хөтөлбөрүүд олон улсад магадлан итгэмжлэгдлээ
2018-10-16 12:18:40 - Улс төр
Замын-Үүдэд тээвэр логистикийн төв нээлтээ хийлээ
2018-10-16 12:11:09 - Улс төр
"Монцемент" үйлдвэрийн үйл ажиллагаатай танилцлаа
2018-10-16 12:01:28 - Эдийн засаг
НӨАТ-ын сугалааны тохирол Ням гарагт явагдана
2018-10-16 11:54:25 - Эдийн засаг
Ам.долларын ханш 2568 төгрөгийн үнэтэй байна
2018-10-16 11:47:45 - Нийслэл
Явган хүний зам дээр худалдаа эрхэлж байгаа асуудлыг цэгцэлнэ
2018-10-16 11:22:47 - Спорт
Чансаа өндөр бөхчүүдийн халз барилдаан ирэх сарын 18-нд болно
2018-10-16 11:19:41 - Спорт
Морьт харвааны ДАШТ-д монголчууд тэргүүлжээ
2018-10-16 11:18:46 - Улс төр
Өмнөговь аймгийн ИТХ-ын дарга Х.Сугирыг огцруулах асуудлыг хөндөв
2018-10-16 11:07:36 - Нийслэл
ХӨСҮТ-ийн эмч, ажилчдын цалинг 15%-иар бууруулсанд бухимдаж байна
2018-10-16 11:04:49 - Нийслэл
Шөнийн үзэсгэлэн худалдаа болно
2018-10-16 10:59:59 - Спорт
Монгол-Лаосын нөхөрсөг тоглолт өнөөдөр болно
Их уншсан
Их сэтгэгдэлтэй
2018-10-16 13:27:21 - Хууль
ВИДЕО: Гэмт этгээдүүдэд дайруулсан цагдаагийн алба хаагч нас баржээ
2018-10-15 13:39:16 - Хууль
Б.Махбалаас гадна дахин нэг хүнийг яллагдагчаар татан шалгаж эхэлжээ
2018-10-16 13:19:53 - Улс төр
ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТАМГЫН ГАЗАР: МҮОНТ мэргэжлийн ноцтой алдаа гаргалаа
2018-10-15 16:14:06 - Хууль
Цагдаа гэмтээгээд зугтсан этгээдүүдийг эрэн хайж байна
2018-10-15 07:44:38 - Эдийн засаг
“Бороо гоулд”, “Гацуурт” алтны төслүүдийг Б.Дөлгөөн гэх залуу худалдан авчээ
2018-10-16 08:10:06 - Хууль
СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ: Зөөгч нар картаар тооцоо хийсэн 19 иргэнд зургаан сая төгрөгийн хохирол учруулжээ
2018-10-16 08:33:51 - Боловсрол
Тэтгэврийнхээ мөнгийг тэр чигээр нь монголчуудад зориулдаг УЛИ МИНДЕР-тэй ярилцлаа
2018-10-15 10:31:08 - Хууль
Улаанбаатар дулааны сүлжээ ТӨХК-ийн захирал Б-г АТГ-аас саатуулжээ
2018-10-16 16:21:51 - Хууль
Хэрэгт холбогдогчийг эрүүлжүүлэх явцад нас баржээ
2018-10-16 12:46:44 - Нийслэл
ФОТО: “Туушин” зочид буудлын өмнөх шатыг албадан буулгалаа