УИХ-ын Тамгын газрын дэд дарга, хуульч Г.Эрдэнэбаттай ярилцлаа.

-Эрүүгийн эрх зүй дэх гэмт хэрэгт хамтран оролцох хэлбэрийн нэг болох “хатгагч”-ийн ойлголт, онцлог шинжийг судлаачийн хувьд тайлбарлаж өгнө үү?

-Судлаачийн хувьд санаа оноогоо хэлэхээс биш би тайлбарлана ч гэж юу байхав дээ.Одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Эрүүгийн хуулийн 3.4 дүгээр зүйлд гэмт хэргийн хатгагч гэдгийг тодорхойлж, хуульчилсан. Хатгагч гэдэг нь тухайлан хэн нэгэн хүнийг санаатай гэмт хэрэг үйлдэхэд зориуд хүргэсэн хүнийг хэлнэ. Энэ нь зөвхөн гэмт хэрэг үйлдэх санааг хэн нэгэнд хэлээд өгч байгаа үйлдэл огт биш. Тухайн хүнийг гэмт хэрэг үйлдэхэд хүргэхүйц санаа бодол төрүүлэх, уриалах хүсэх, гуйх, ятгах, ямар нэг зүйл амлах, зөвлөгөө өгөх, итгүүлэх, заналхийлэх, хүч хэрэглэх, хуурч мэхлэх зэрэг аргыг хэрэглэсэн этгээдийг хэлж байгаа юм.

Харин энэ зүйлээр буруутгахдаа гэмт хэрэг үйлдэхэд ямар арга хэлбэрээр татан оруулсан бэ гэдгийг тогтоох ёстой ба тухайн хатгасан этгээдийн үйлдлээс хамаарч гэмт хэрэг үйлдэхээс өөр аргагүй байдалд орсон нөхцөл байдал тогтоогдвол гэмт хэргийн хатгагч гэж үздэг.

-Эрүүгийн хуульд заасан “гэмт хэргийн хатгагч” гэх ойлголтоор хүний үг, үйлдэл, нөлөөлөл нь ямар хэмжээнд Эрүүгийн хариуцлага хүлээх үндэслэл болдог вэ?

-Гэмт хэргийн хатгагч гэх ойлголт нь Эрүүгийн эрх зүйн онол, практикт чухал байр суурь эзэлдэг хэдий ч түүний агуулга, хэрэглээ нь олон маргаантай асуудлыг дагуулсаар байна. Энэхүү ойлголт нь хүний үг, үйлдэл, нөлөөлөл ямар нөхцөлд эрүүгийн хариуцлага хүлээх хэмжээнд хүрэх вэ гэдгийг тодорхойлохыг зорьдог.Энгийн зөвлөгөө, санал, ятгалгаас ялгаатай нь хатгалт заавал гэмт хэрэг үйлдэхэд чиглэсэн, тодорхой үр дагаварт хүргэсэн байх ёстой. Иймээс “хатгалт” ба энгийн зөвлөгөөний заагийг тогтоохдоо тухайн нөлөөллийн зорилго, хүч, үр дагаврыг хамтад нь үнэлэх нь зүйтэй.Практикт хамгийн төвөгтэй асуудлын нэг бол хүнийг “гэмт хэрэг үйлдэхээс өөр аргагүй байдалд хүргэсэн” нөхцөлийг тогтоох явдал байдаг. Энэ нь сэтгэл зүйн албадлагын шинжтэй бөгөөд тухайн этгээд бодит сонголтгүй болсон эсэхийг үнэлэх шаардлагатай. Үүнд дарамт шахалт, хамаарал, айдас зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үздэг бөгөөд нотлох баримтад харилцааны бичлэг, гэрчийн мэдүүлэг, сэтгэл зүйн дүгнэлт зэрэг чухал үүрэгтэй. Гэвч “өөр аргагүй байдал” гэх ойлголт нь харьцангуй шинжтэй тул шүүх бүрэлдэхүүн тухайн нөхцөл байдлыг иж бүрнээр нь үнэлэхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Хатгагчийн гэм бурууг тогтоохдоо субьектив талыг онцгойлон авч үздэг. Өөрөөр хэлбэл, тухайн этгээд гэмт хэрэг гарна гэдгийг урьдчилан мэдэж, түүнийг хүссэн эсэх нь гол шалгуур болдог. Санамсаргүй эсвэл болгоомжгүй байдлаар нөлөөлсөн тохиолдолд хатгалт гэж үзэх үндэслэлгүй. Иймээс тухайн хүний үг хэллэг, өмнөх харилцаа, ашиг сонирхол, үйлдлийн дараах зан үйл зэрэг нь субъектив талыг тогтооход чухал ач холбогдолтой. Мөн хатгагч болон гэмт хэрэг гүйцэтгэгчийн хоорондын ялгааг тодорхойлох нь онолын хувьд харьцангуй тодорхой боловч практикт заримдаа бүдгэрдэг. Гүйцэтгэгч нь гэмт хэргийн объектив талыг биелүүлдэг бол хатгагч нь тухайн шийдвэрт нөлөөлдөг. Гэсэн хэдий ч, хэрэв нөлөөлөл үзүүлсэн боловч эцсийн шийдвэрийг гүйцэтгэгч өөрөө гаргасан бол уг нөлөөлөл нь шийдвэрт хэр хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн бэ гэдгийг тодорхойлох шаардлагатай болдог. Хэрэв тухайн нөлөөлөл байгаагүй бол гэмт хэрэг гарахгүй байсан гэж үзвэл хатгалт гэж тооцох үндэслэл бий. Монгол Улсын шүүхийн практикт “хатгагч”-ийг тогтоох явдал харьцангуй ховор байдаг нь анзаарагддаг. Үүний гол шалтгаан нь субьектив тал болон шалтгаант холбоог нотлох хүндрэлтэй холбоотой. Иймээс олон тохиолдолд этгээдийг хамжигч, эсвэл зохион байгуулагч гэж ангилах хандлага ажиглагддаг.

-“Хатгалт” болон энгийн зөвлөгөө, санал, ятгалгын хоорондын ялгаа, заагийг хууль зүйн үүднээс ямар шалгуураар тогтоох нь зүйтэй вэ?

-Энгийн зөвлөгөө, санал, ятгалга нь ихэвчлэн ерөнхий шинжтэй, тухайн хүний чөлөөт сонголтыг орлох хэмжээнд хүрдэггүй. Өөрөөр хэлбэл, тухайн этгээд аль хэдийнэ шийдвэрээ гаргасан байсан эсвэл бие даан шийдвэр гаргах боломжтой байсан тохиолдолд нөлөөллийг хатгалт гэж үнэлэх боломж хязгаарлагдмал. Иймээс “хатгалт”-ыг тодорхойлох гол шалгуур нь тухайн нөлөөлөл шийдвэр гаргалтад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн эсэх байдаг. Тухайлбал, уг нөлөөлөл байгаагүй бол гэмт хэрэг үйлдэгдэхгүй байх байсан уу гэдэг асуулт нь хууль зүйн үнэлгээний төвд оршино. Нөгөө талаас, хүнийг “гэмт хэрэг үйлдэхээс өөр аргагүй байдалд хүргэсэн” гэх нөхцөл нь Эрүүгийн эрх зүйн хувьд сэтгэлзүйн албадлагын хэлбэр гэж ойлгогддог бөгөөд үүнийг нотлох нь практикт нэлээд хүндрэлтэй асуудал юм. Энэ нөхцөлийг тогтоохдоо тухайн этгээд бодит сонголтгүй болсон эсэхийг иж бүрнээр нь үнэлэх шаардлагатай. Үүнд дарамт шахалтын шинж, давтамж, үргэлжлэх хугацаа, этгээдүүдийн хоорондын хамаарал (жишээлбэл, санхүүгийн, гэр бүлийн, албан тушаалын), мөн айдас, заналхийлэл зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үздэг.Иймээс “хатгалт”-ын заагийг тодорхойлох болон “өөр аргагүй байдал”-ыг нотлох асуудал нь Эрүүгийн эрх зүйн онолын үндсэн ойлголтууд болох санаатай байдал, шалтгаант холбоо, чөлөөт сонголтын хүрээ зэрэгтэй шууд холбогддог. Эдгээрийг зөв, тэнцвэртэй үнэлж чадсанаар нэг талаас гэмт хэрэгт бодитой нөлөөлсөн этгээдийг хариуцлагад татах, нөгөө талаас иргэдийн үг хэлэх эрх чөлөөг хэт хязгаарлахгүй байх эрх зүйн тэнцвэрийг хангах боломж бүрдэнэ.

-Хүнийг “гэмт хэрэг үйлдэхээс өөр аргагүй байдалд хүргэсэн” гэх нөхцөлийг бодит хэрэг дээр хэрхэн нотолж, ямар шалгуур үзүүлэлтээр тогтоодог вэ?

-“Гэмт хэргийн хатгагч” гэх ойлголтыг зөв хэрэглэхэд хамгийн чухал асуудлын нэг нь тухайн этгээдийн гэм буруугийн субьектив тал буюу дотоод санаа зорилгыг тогтоох явдал юм. Учир нь хатгалт нь зөвхөн гаднах үйлдлээр бус, заавал дотоод сэтгэл санааны чиг баримжаатай холбоотойгоор үнэлэгддэг онцлогтой.Эрүүгийн эрх зүйн онолын дагуу хатгагч нь зөвхөн шууд санаатай байх ёстой гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, тухайн этгээд өөрийн хэлсэн үг, хийсэн үйлдлээр дамжуулан бусдыг гэмт хэрэг үйлдэхэд хүргэнэ гэдгийг урьдчилан мэдэж байсан төдийгүй тийм үр дагаврыг бий болгохыг хүссэн байх шаардлагатай.Иймээс санамсаргүй, болгоомжгүй байдлаар нөлөөлсөн, эсвэл ерөнхий утгатай үг хэлсэн тохиолдолд тухайн этгээдийг хатгагч гэж үзэх боломжгүй юм.Гэвч бодит хэрэг дээр хүний дотоод санаа зорилгыг шууд тогтоох боломжгүй тул шүүх, мөрдөн шалгах байгууллага тухайн этгээдийн субьектив талын үйлдлийг нотлох баримтаар тогтоох ёстой. Үүнд хамгийн түрүүнд тухайн этгээдийн хэлсэн үг, илэрхийлэл, харилцааны агуулга чухал ач холбогдолтой. Жишээлбэл, тодорхой гэмт хэрэг үйлдэхийг шууд уриалсан, зааварчилсан, ятгасан, дарамталсан, сүрдүүлсэн эсвэл дэмжсэн шинжтэй үг хэллэг нь санаатай байдлыг илтгэх гол шинж болдог. Мөн тухайн этгээдийн өмнөх болон дараах зан үйл нь субьектив талыг тодорхойлоход чухал үүрэгтэй. Хэрэв тухайн хүн гэмт хэрэг үйлдэгдэхээс өмнө идэвхтэй ятгаж, дарамталж байсан, эсвэл гэмт хэрэг үйлдэгдсэний дараа дэмжих, ашиг хүртэх, нуун дарагдуулах зэрэг үйлдэл хийсэн бол энэ нь түүний санаа зорилгыг баталгаажуулах нөхцөл болдог. Түүнчлэн этгээдүүдийн хоорондын харилцаа, ашиг сонирхлын холбоо, өмнөх маргаан, дайсагнал зэрэг нөхцөл байдал нь тухайн нөлөөлөл санаатай байсан эсэхийг үнэлэхэд тусалдаг.Субьектив талыг тогтоохдоо бас нэг чухал асуудал нь тухайн нөлөөлөл ямар чиглэлтэй, ямар зорилготой байсан бэ гэдгийг тогтоох явдал юм. Хэрэв тухайн этгээдийн үйлдэл нь тодорхой гэмт хэрэг үйлдэхэд чиглээгүй, харин ерөнхий уур бухимдлын илэрхийлэл, эсвэл бодит үр дагаврыг хүсээгүй байвал түүнийг хатгалт гэж үзэх үндэслэл сул болно.Иймээс зөвхөн үг хэллэгийн гаднах хэлбэрийг бус, тухайн нөхцөл байдлын бүхэлд нь, контекстийн хамт үнэлэх шаардлагатай байдаг.Бодит хэрэг дээр ийм нөхцөлийг нотлохдоо харилцааны бичлэг (чат, мессэж, дуудлага), гэрчийн мэдүүлэг, мөн сэтгэл зүйн шинжилгээний дүгнэлт зэрэг баримтууд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Гэвч шүүх тухайн нөхцөл байдлыг дан ганц нэг баримтаар бус, бүхэлд нь, харилцан уялдаатайгаар үнэлэх шаардлагатай болдог.Ялангуяа тухайн этгээд үнэхээр бодит сонголтгүй байсан уу, эсвэл тодорхой хэмжээнд өөрийн шийдвэрийг бие даан гаргах боломжтой байсан уу гэдгийг ялган тогтоох нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Эцэст нь, хатгагчийн субьектив талыг тогтоох асуудал нь Эрүүгийн эрх зүйн үндсэн зарчим болох гэм буруутай этгээдэд хариуцлага хүлээлгэх зарчимтай салшгүй холбоотой.

Хэрэв тухайн этгээдийн санаатай байдал хангалттай нотлогдоогүй тохиолдолд түүнийг хатгагч гэж үзэх нь хууль зүйн үндэслэлгүй болох бөгөөд энэ нь хүний эрх, ялангуяа шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийг зөрчих эрсдэлтэй. Иймээс шүүх практикт субьектив талыг тогтоохдоо болгоомжтой, олон талт нотолгоонд тулгуурласан, тэнцвэртэй үнэлгээ хийх шаардлага зайлшгүй тавигддаг.

-Хэрэв нөлөөлөл үзүүлсэн боловч гэмт хэрэг үйлдэх эцсийн шийдвэрийг гүйцэтгэгч өөрөө гаргасан бол уг тохиолдолд “хатгалт” гэж үзэх хууль зүйн үндэслэл бий юу?

-Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн хүрээнд “гэмт хэргийн хатгагч” гэх ойлголтыг зөв тайлбарлахад хамгийн нарийн асуудлын нэг нь нөлөөлөл үзүүлсэн боловч гэмт хэрэг үйлдэх эцсийн шийдвэрийг гүйцэтгэгч өөрөө гаргасан тохиолдлыг хэрхэн үнэлэх вэ гэдэгт оршдог. Энэ нь эрүүгийн эрх зүйн онолын үндсэн ойлголтууд болох чөлөөт сонголт, шалтгаант холбоо, санаатай байдалтай шууд холбогддог. Юуны өмнө, эрүүгийн эрх зүйн онолд гүйцэтгэгч нь гэмт хэрэг үйлдэх эцсийн шийдвэрийг өөрөө гаргадаг бие даасан этгээд гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч энэ нь заавал гадны нөлөөлөл байх боломжгүй гэсэн үг биш юм. Харин ч эсрэгээр, бодит амьдрал дээр гэмт хэрэг үйлдэх шийдвэр нь ихэвчлэн тодорхой нөлөөлөл, ятгалга, өдөөлтийн үр дүнд бүрэлдэн тогтдог. Иймээс зөвхөн “шийдвэрийг хэн гаргасан бэ” гэсэн асуултаар хязгаарлагдах бус, “уг шийдвэр хэрхэн бүрэлдсэн бэ” гэдгийг гүнзгий авч үзэх шаардлагатай болдог.Энэ утгаараа, хэрэв нэг этгээдийн үзүүлсэн нөлөөлөл нь гүйцэтгэгчийн шийдвэр гаргалтад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн бол, өөрөөр хэлбэл уг нөлөөлөл байгаагүй бол тухайн гэмт хэрэг үйлдэгдэхгүй байх байсан гэж үзэх үндэслэлтэй бол тухайн нөлөөллийг “хатгалт” гэж үнэлэх боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, гүйцэтгэгч эцсийн шийдвэрийг өөрөө гаргасан ч уг шийдвэр нь бие даасан, бүрэн чөлөөт бус, харин тодорхой этгээдийн санаатай нөлөөллийн үр дүнд бий болсон бол хатгалтын шинж хадгалагдана. Харин эсрэгээр, хэрэв гүйцэтгэгч аль хэдийнэ гэмт хэрэг үйлдэх шийдвэрээ гаргасан байсан, эсвэл тухайн нөлөөлөл нь зөвхөн дагалдах, хоёрдогч шинжтэй байсан бол уг нөлөөллийг хатгалт гэж үзэх үндэслэл сул болно. Ийм тохиолдолд тухайн этгээдийн үйлдлийг энгийн зөвлөгөө, санал, эсвэл бүр огт хамааралгүй нөлөөлөл гэж үнэлэх боломжтой. Практикт энэхүү ялгааг тогтоохдоо шүүх тухайн этгээдүүдийн хоорондын харилцаа, нөлөөллийн шинж чанар, давтамж, агуулга, мөн гэмт хэрэг үйлдэхээс өмнөх болон дараах нөхцөл байдлыг иж бүрнээр нь үнэлдэг. Ялангуяа тухайн нөлөөлөл нь гүйцэтгэгчийн сэтгэл зүйд хэр хүчтэй нөлөөлсөн, шийдвэр гаргах явцад ямар байр суурь эзэлсэн бэ гэдгийг тогтоох нь чухал ач холбогдолтой. Эцэст нь дүгнэвэл, гүйцэтгэгч эцсийн шийдвэрийг өөрөө гаргасан гэх үндэслэл нь дангаараа хатгалтыг үгүйсгэх нөхцөл биш юм. Харин тухайн шийдвэр гаргалтад гаднын нөлөөлөл ямар үүрэг гүйцэтгэсэн, тэр нь шийдвэрлэх шинжтэй байсан эсэхээс хамааран “хатгалт” гэж үзэх эсэхийг тогтоох нь эрүүгийн эрх зүйн онол, практикийн хувьд зүй ёсны хандлага гэж үзэж байна.

-З.Энхболд, Б.Энх-Амгалан нарын хэрэгт шүүхээс гаргасан дүгнэлтэд З.Энхболдыг ‘гэмт хэргийн хатгагч’-ийн хэлбэрээр хамтран оролцсон гэж үзсэн нь нотолгооны үнэлгээ, шалтгаант холбоо болон субъектив санаа зорилгын эрх зүйн тайлбарын хүрээнд хэр зэрэг үндэслэлтэй бөгөөд эрүүгийн эрх зүйн зарчимд нийцэж байна вэ?

-Та надад З.Энхболд, Б.Энх-Амгалан нарт холбогдох шүүхийн шийдвэрийг үзүүллээ, би уншлаа. Өмнө нь ч мэдээллийн хэрэгсэлүүдээр тодорхой мэдээлэл авсан гэх үү дээ. З.Энхболд, Б.Энх-Амгалан нарын хэрэг нь Монголын эрүүгийн эрх зүйд “гэмт хэргийн хатгагч”-ийн ойлголтыг хэрхэн тайлбарлаж, ямар хүрээнд нотлох ёстой вэ гэдэг асуудлыг дахин хурцаар тавьж байна. Шүүхээс З.Энхболдыг хатгагчийн хэлбэрээр хамтран оролцсон гэж дүгнэсэн нь зөвхөн тухайн хэргийн үр дагавраас гадна нотолгооны стандарт, шалтгаант холбоо, субьектив санаа зорилгын тайлбарын талаар өргөн маргаан үүсгэх үндэслэлтэй байна. Эрүүгийн хуулийн 3.4 дүгээр зүйлд хатгагчийг “бусдыг санаатай гэмт хэрэгт татан оруулсан, гэмт хэрэг үйлдэхэд зориуд хүргэсэн этгээд” гэж тодорхойлсон. Энэ тодорхойлолт нь тухайн хүний үг, үйлдэл шууд гэмт хэрэг үйлдэх шийдвэрийг бий болгосон байхыг шаардана. Гэвч дээрх хэрэгт ашиглагдсан нотолгооны бүтэц нь гол төлөв шууд бус шинжтэй байна. Хамаарал бүхий этгээдийн бизнесийн холбоо, улс төрийн албан тушаал, гэрчүүдийн “сонссон”, “ойлгосон” шинжтэй мэдүүлэг, мөн хэвлэл мэдээллийн мэдээлэл зэрэг нь шүүхийн дүгнэлтийн суурь болсон нь харагддаг. Харин эрүүгийн эрх зүйн суурь зарчмаар бол гэм бурууг “эргэлзээгүй нотлогдсон байх” түвшинд хүргэх шаардлагатай бөгөөд зөвхөн нөхцөл байдлын давхцал дээр тулгуурласан дүгнэлт хангалттай эсэх нь эргэлзээтэй асуудал юм.

Шалтгаант холбооны асуудал ч мөн адил маргаантай хэвээр байна. Захиргааны шийдвэр гаргах процесс нь олон шат дамжлагатай, олон субьект оролцдог нарийн тогтолцоо бөгөөд нэг этгээдийн нөлөөллийг шууд “гэмт хэрэг үйлдэх шалтгаан” гэж үзэх боломжгүй. Гэтэл уг хэрэгт энэ холбоог шууд нотлох бус, харин үйл явдлын дараалал болон таамаглалын шинжтэй дүгнэлтээр тайлбарласан байна. Үүнээс гадна хамгийн чухал асуудал болох субьектив санаа зорилго буюу гэм буруугийн дотоод элемент хангалттай тодорхой тогтоогдсон эсэх нь эргэлзээ дагуулна. Хатгалтын хувьд тухайн этгээд гэмт хэрэг үйлдэхийг зориуд хүссэн, эсвэл түүнийг зайлшгүй бий болно гэдгийг ухамсарласан байх ёстой.

Гэвч энэ кейст ийм санаатай байдлыг шууд нотлох бус, харин улс төрийн байр суурь, хамаарал бүхий этгээдүүдийн холбоо, болон гуравдагч этгээдийн ойлголт дээр үндэслэн дүгнэлт хийсэн шинж ажиглагдаж байна. Уг шүүхийн дүгнэлт нь нотолгооны стандарт, шалтгаант холбооболон субьектив санаа зорилгын үнэлгээний хувьд маргаан дагуулах шинжтэй гэж дүгнэх үндэслэл болж байна. Энэ нь зөвхөн нэг хэргийн асуудал бус, харин Эрүүгийн эрх зүйн практикт хатгалтын ойлголтыг хууль зүйн хувьд цаашид илүү нарийвчлах шаардлагатай байгааг харуулсан жишээ болж байна гэж харлаа.

ЭХ СУРВАЛЖ: ӨДРИЙН СОНИН

Т.ДАРХАНХӨВСГӨЛ